Vraag van de heer Peter Luykx aan de vice-eersteminister en minister van Buitenlandse Zaken en Europese Zaken, over "verscheidene ontwikkelingen met betrekking tot de Democratische Republiek Congo" (nr. 26132)(samengevoegd)

Vraag van Peter Luykx (N-VA): Mijnheer de voorzitter, mijnheer de minister, er zijn drie vragen van mij samengevoegd over de Democratische Republiek Congo. In de jongste maanden is er heel wat te doen in de DRC. Ik zal proberen om de inleiding tot mijn vragen beknopt te houden. Mijn eerste vraag gaat over het mandaat van de VN-vredesmissie MONUSCO, dat opnieuw verlengd werd, maar de Congolese autoriteiten hebben meteen laten weten dat zij die vredesmacht in 2020 graag zien vertrekken. Dat gebeurde in mei 2018. In die periode was er geen Belgische ambassadeur meer aanwezig in Kinshasa. Er hebben enkele incidenten plaatsgevonden bij de sluiting van het Congolese consulaat in Antwerpen en vervolgens het Schengenhuis in Kinshasa. Die zaken slepen nog altijd aan. Mijnheer de minister, in verband met die problematiek had ik graag van u vernomen welk standpunt de federale regering inneemt ten aanzien van de herhaaldelijke verlengingen van het mandaat van de MONUSCO. In de praktijk werkt die vredesmissie redelijk goed, dus het is eigenlijk vreemd dat de DRC dat afblaast. Twee journalisten die de DRC wensten binnen te treden, werd de toegang geweigerd op basis van een ongeldig visum. Is dat nog gebeurd? Op welke manier worden onze landgenoten daartegen beschermd en er preventief over geïnformeerd? In de Kamer deelde u mee dat de Schengenstaten die toegetreden waren tot de vertegenwoordiging via het Schengenhuis die consulaire samenwerking ook wensen te behouden. Welke stappen worden er gezet om de deactivering van het Schengenhuis tegen te gaan? Het diplomatiek vacuüm komt misschien wat ongelegen, gelet op de bilaterale spanningen. Op welke manier wordt dat toch rechtgezet en op welke manier worden er inspanningen geleverd?

Een tweede vraag handelt over het onderhoud van uw voormalige collega François-Xavier de Donnea in Kinshasa met de Congolese minister van Buitenlandse Zaken Okitundu. Hij heeft daar enkele boodschappen overgebracht. We vernemen van uw administratie dat dit geen formeel mandaat was maar dat de heer de Donnéa wel aangewezen was als facilitateur du Partenariat pour les Fôrets du Bassin du Congo. Naar aanleiding van zijn voorzitterschap van deze commissie weet ik dat hij zeer beslagen is in de Congolese situatie. Moeten wij dat formeel gesprek met Okitundu gekaderd zien in de afwezigheid van een Belgische ambassadeur? Moet ik daar een inspanning in lezen om die bilaterale samenwerking terug aan te zwengelen? Wat was de uitkomst van dat gesprek met de heer de Donnea? Begin juni heeft de heer de Donnea na afloop van de ontmoeting ook gezegd dat de situatie van de bilaterale betrekkingen van die aard is dat er vrij snel tot een oplossing kon worden gekomen wat betreft de sluiting van het Schengenhuis. Daar had ik ook graag wat toelichting over gekregen. Half juni vernamen wij dat de Congolese presidentskandidaat Katumbi in Zaventem was tegengehouden met een vervalst paspoort. Hij is niet teruggestuurd maar heeft wat tijd gekregen om via de ambassade in Brussel een geldig identiteitsbewijs te verkrijgen. Er zijn geruchten dat dit een truc van Kabila zou zijn geweest om zijn tegenstander, al dan niet tijdelijk, buitenspel te zetten. Een tweede speler in de aanloop naar de mogelijke verkiezingen is voormalig vicepremier Jean-Pierre Bemba, die vrijgesproken is voor oorlogsmisdaden door de beroepskamer van het Internationaal Stafhof in Den Haag. De man heeft toestemming gekregen om na zijn voorlopige vrijlating ook in België te verblijven, waar zijn familie woont.

Een derde dramatische gebeurtenis was het feit dat de Congolese activitist Nkulula in dubieuze  omstandigheden om het leven kwam bij een brand in zijn woning. Kunt u een toelichting geven over de tijdelijke verblijfsvergunning van Katumbi? Hoe ziet u de vrijlating van de politicus Bemba voor de Congolese verkiezingen in december? Kan hij nog een rol spelen? Is hij een mogelijke gamechanger? Wat is uw reactie op het dubieuze overlijden van de oppositiefiguur die voor La Lucha werkte, la lutte pour le changement, bij de brand in zijn woning?

Antwoord van Minister Didier Reynders: Minister Didier Reynders: Ook de heer Dallemagne stelde over dit onderwerp vragen. Ik zal het daarom ook hebben over het Virunga National Park en de aanwezigheid van de heer de Donnea in Kinshasa. Ik dank u voor uw vragen over de ontwikkelingen in de DRC. Ik zal eerst de vragen beantwoorden betreffende de declassering van de beschermde gebieden in het Salonga Park en het Virunga National Park. Vervolgens zal ik het hebben over de politiek en de verkiezingen en ik zal besluiten met een stand van zaken van onze bilaterale relaties.

Pour ce qui concerne le projet de déplacement des zones protégées des Parcs des Virunga et de la Salonga, la question du déclassement de certaines zones protégées est inquiétante. À ce stade, une décision du Conseil des ministres du 8 juin porte sur la mise en place de deux commissions interministérielles qui doivent réfléchir à la question pétrolière et aux aires protégées pour préparer un dossier pour le Conseil des ministres. À l'heure actuelle, on ne peut préjuger des décisions qui seront prises. Je parle évidemment du Conseil des ministres congolais. La Belgique s'inscrit dans le cadre d'une réaction conjointe très ferme de l'Union européenne. L'exploitation et l'exploration pétrolières ne sont pas compatibles avec le statut de patrimoine mondial de l'UNESCO. Même si l'UNESCO n'a pas réagi officiellement, le Comité du patrimoine mondial a toujours été clair sur le fait que la prospection et l'exploitation pétrolières et minières sont incompatibles avec le statut de sites naturels inscrits sur la liste du patrimoine mondial. Les bailleurs de fonds suivent d'ailleurs cela de très près. La facilitation belge 2018-2019 du Partenariat des Forêts du Bassin du Congo (PFBC), qui s'inscrit dans un engagement des pays de la sous-région à œuvrer dans un cadre régional de coopération renforcée, permet d'encourager le dialogue. Dans ce contexte, le facilitateur belge du PFBC, le ministre d'État François-Xavier de Donnea, mobilise les représentants politiques tant au niveau des pays de la sous-région qu'au niveau de leurs partenaires internationaux pour qu'ils s'approprient davantage les orientations discutées au sein du PFBC et en renforcent l'impact sur le terrain, notamment au travers des institutions régionales compétentes. La réunion annuelle des parties au Partenariat, qui aura lieu à Bruxelles 26 novembre prochain, permettra également d'avoir ce dialogue. Dans un communiqué du ministre de la Coopération et de moi-même, du 5 juin dernier, nous avons regretté l'aggravation des conditions de sécurité qui ont entraîné la fermeture temporaire du Parc national des Virunga. Une réouverture est non seulement importante pour le tourisme et les revenus qui en découlent mais aussi pour la protection de la biodiversité unique des Virunga, pour le développement de l'économie locale autour du parc et pour les conditions de vie des quatre millions d'habitants. J'en viens maintenant à la situation politique.

Ik heb op 15 juni namens de Belgische regering gereageerd op de beslissing van het Internationaal Strafhof over de vrijlating van Jean-Pierre Bemba. Het Hof vroeg aan ons land om de heer Bemba na zijn voorlopige vrijlating in België te laten verblijven, waar zijn familie woont. Ons land heeft dit verzoek ingewilligd en er werden praktische stappen gezet om dit mogelijk te maken. In zijn buitenlands beleid heeft België altijd de internationale strafrechtbanken gesteund. Wat betreft de politieke impact van deze beslissing, wens ik niet aan speculatie te doen, zeker zolang de betrokkene zelf geen uitspraak heeft gedaan over zijn politieke toekomst. Ik heb contact gehad met de heer Bemba na zijn aankomst in België en heb vernomen dat het voor hem misschien begin augustus mogelijk zal zijn om weer naar Kinshasa te gaan. Hij probeert een paspoort te krijgen van de Congolese overheden. De vrijlating en mogelijke terugkeer naar Kinshasa van de heer Bemba zorgen voor een verandering in de politieke situatie in Congo. Ook in het geval van het paspoort van de heer Moïse Katumbi begrijpt u dat het moeilijk is om commentaar te geven op een persoonsgebonden situatie die bovendien niet tot mijn bevoegdheid behoort, laat staan om te speculeren over wie welke rol zou hebben gespeeld bij bepaalde complicaties waarmee de heer Katumbi te maken zou hebben gekregen. Ik kan alleen maar vaststellen dat er vaak een verschil is tussen wat ik in de pers lees en de feiten. In het laatste akkoord tussen meerderheid en oppositie in Kinshasa, ondertussen geruime tijd geleden, om vorig jaar verkiezingen te houden, was het mogelijk om een aantal positieve maatregelen te nemen. Eén daarvan is de mogelijke aanwezigheid van de heer Katumbi in Congo. Tot hiertoe was dit nooit het geval, maar ik hoop dat het mogelijk is een versoepeling te krijgen van de relaties tussen de regering en de president van Congo en een aantal leden van de oppositie, zoals bijvoorbeeld de heer Katumbi.

Ce qui est clair c'est que, près de deux ans après la période prévue pour les élections et à moins de six mois avant la nouvelle date annoncée, de nombreuses incertitudes demeurent. D'abord sur le plan technique, puisqu'un audit du fichier électoral de l'OIF a détecté d'importantes failles. La machine à voter est toujours contestée. Le manque de transparence dans la préparation des élections par la CENI reste un obstacle majeur à la crédibilité du processus électoral. La communauté internationale semble d'ailleurs largement exclue du processus électoral. En ce qui concerne l'espace public, le tableau reste également sombre. Pour rétablir la confiance dans le processus, des avancées concrètes sont nécessaires: la mise en œuvre des mesures de décrispation (j'en ai évoqué une à l'égard des membres de l'opposition); la participation de toutes les personnalités aux élections dans le même esprit; le respect du droit de manifestation et de tous les droits et libertés fondamentales; la fin du dédoublement des partis d'opposition; l'ouverture de tous les médias privés et l'accès équitable aux médias publics. D'autres mesures sont encore à prendre. Je tiens d'ailleurs à rendre hommage à M. Luc Nkulula, un des principaux activistes de La Lucha. Nous espérons que la lumière sera faite sur les circonstances spécifiques de l'incendie de son domicile à Goma qui a mené à sa mort. Sur le plan sécuritaire, le début de l'année 2018 a également été marqué par une insécurité accrue à l'Est, la crise la plus récente ayant pris place en Ituri. On constate un regain d'activité des groupes armés, ce qui a des conséquences humanitaires importantes. Il faudra suivre cela de près dans le cadre de la mise en œuvre du nouveau mandat de la MONUSCO qui a été adopté unanimement, le 27 mars dernier pour une nouvelle année. La résolution 24/09 du Conseil de sécurité des Nations Unies préconise une stratégie de sortie liée à la tenue réussie des élections et aux progrès durables vers la réduction de la menace posée par les groupes armés. La protection des civils et le soutien du processus électoral sont identifiés comme principales priorités. Au niveau des Nations Unies, le Conseil de sécurité continuera à suivre de près la situation puisque la question y sera examinée tous les mois. Au niveau européen, lors d'une réunion du Conseil des Affaires étrangères le 28 mai, j'ai insisté afin qu'il y ait un processus d'élections présidentielles inclusif et crédible qui puissent se tenir le 23 décembre de cette année. L'Union européenne restera également saisie du dossier dans les semaines à venir. Mes échanges récents avec le représentant de la région comme le président de la Commission africaine M. Faki, le président de l'Angola, M. Lourenço et le président Kagame indiquaient qu'il y a une large convergence de vues entre l'Union européenne, les Nations Unies et l'Union africaine. Les priorités de la région ne diffèrent nullement des nôtres: des pressions soutenues pour une application de l'Accord de la SaintSylvestre, des élections pas plus tardives que la fin de l'année 2018, l'ouverture de l'espace démocratique, un processus électoral crédible permettant un résultat accepté par tous.

Wij vrezen dat er zich nog problemen zullen voordoen tot aan het begin van het proces. De verkiezingen in december 2018 worden nu al voorbereid. Zo zijn wij nu bijvoorbeeld al bezig met de invoering van de verschillende kandidaturen op provinciaal en parlementair niveau en vervolgens ook voor de presidentiële verkiezingen. Er zijn echter verschillende slechte signalen, zoals de weigering door president Kabila om de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, António Guterres, in Kinshasa te ontmoeten, evenmin als de voorzitter van de commissie van de Afrikaanse Unie, de heer Faki – met wie ik contact heb gehad –, hoewel beide heren vertegenwoordigers zijn van de internationale gemeenschap. Een mogelijkheid tot contact met de Verenigde Naties en de Afrikaanse Unie is vóór 15 augustus alvast uitgesloten. Net voor aanvang van deze commissievergadering heb ik nog contact gehad met Smaïl Chergui van de Commissie voor Vrede en Veiligheid van de Afrikaanse Unie. Hij heeft mij bevestigd dat het tot nu toe onmogelijk is om ter plaatse contact te hebben. Wij wachten nu een mogelijke verklaring van president Kabila af op 19 of op 20 juli, maar daarvan is nog niets zeker. Op bilateraal vlak hebben wij al vaak gesproken over de Congolese maatregelen, zoals de terugroeping van de ambassadeurs. Zoals ik u eerder aangaf, treffen de Congolese maatregelen in de eerste plaats de Congolese bevolking, maar inderdaad ook enkele Belgen die een visum hadden verkregen bij het Congolees consulaatgeneraal in Antwerpen, dat door de DRC eveneens werd gesloten. Wij hebben onze landgenoten daarop via het reisadvies op de website van Buitenlandse Zaken aangeraden om een visum te bekomen bij de DRC-ambassade in Brussel. Wij blijven inspanningen leveren om het herstel van de relaties te bespoedigen. Na de zending van een delegatie van het betrokken kabinet in februari heeft onze ambassade in Kinshasa zich verder gewijd aan het onderhoud van contact met alle politieke actoren. Naar aanleiding van de Congolese nationale feestdag heb ik aan mijn homoloog trouwens laten weten de dialoog te willen voortzetten om concrete problemen op te lossen. Een heropening van het Schengenhuis zou zeer wenselijk zijn. Dat is trouwens ook de uitdrukkelijke wens van onze Schengenpartners, die mede zijn getroffen door de maatregelen van de sluiting.

Het recente bezoek van de heer de Donnea aan Congo kadert, zoals ik al zei, in zijn facilitatie voor het BFPC. Het ging dus hoofdzakelijk over natuurlijke rijkdommen. Mijn Congolese ambtgenoot heeft dat gesprek aangegrepen om over de bilaterale betrekkingen te spreken en een constructief signaal uit te sturen, wat zeer positief is. Minister van Staat de Donnea staat uiteraard in nauw contact met de ambassade en met mijn kabinet. Ik ben steeds bereid om nieuwe initiatieven te nemen om de dialoog aan te gaan. Mijn medewerkers hebben ook geregeld contact ter zake. Daarnaast blijven wij uiteraard het verkiezingsproces van dichtbij opvolgen. Wij proberen ook hulp te bieden aan alle landgenoten die in moeilijkheden verkeren in Congo. U hebt het voorbeeld gegeven van de journalisten. Wij proberen altijd om consulaire hulp te bieden en onmiddellijk actie te ondernemen. Ik wil hier nog aan toevoegen dat ik een permanente uitnodiging heb gestuurd naar mijn collega van Buitenlandse Zaken van Congo. Het lijkt mij nuttig om een nieuwe missie naar Kinshasa te sturen met een aantal van mijn kabinetsmedewerkers en van de eerste minister om ons te kunnen vergewissen van de concrete evolutie op het terrein. Het lijkt mij zeer nuttig om een positieve boodschap te krijgen over het Schengenhuis of de vluchten van Brussels Airlines naar Kinshasa. Er zijn heel wat gespreksonderwerpen mogelijk. Het lijkt mij hoe dan ook nuttig om een positieve boodschap te sturen naar Kinshasa voor een dialoog. Wij hebben geen maatregelen genomen. Wij vragen enkel de relaties te herstellen op basis van een aantal beslissingen in Kinshasa, onder meer over het Schengenhuis. Wij zullen de situatie opvolgen. Er zijn nog een aantal onzekerheden. Misschien kan een toespraak van president Kabila duidelijkheid brengen voor de volgende maanden. Wij staan in nauw contact met onze partners in de Europese Unie. Nog vandaag heb ik contact gehad met mijn collega van de Afrikaanse Unie. Ik denk ook aan de presidenten uit de regio. Tijdens de Ontwikkelingsdagen heb ik contact gehad met de presidenten van Angola en Rwanda. Wij hebben druk uitgeoefend voor verkiezingen op 23 december 2018.

Repliek van Peter Luykx: Mijnheer de minister, bedankt voor uw antwoord. Het lijkt me inderdaad moeilijk om diplomatiek een balans te vinden tussen enerzijds het streven naar resultaten met betrekking tot het bevorderen van de democratie en het organiseren van verkiezingen, en anderzijds het werkbaar houden van de bilaterale relaties leefbaar en omgaan met problemen die in de marge van deze relaties opduiken. Ik denk bijvoorbeeld aan het Schengenverhaal. Ik heb de heer de Donnea jaren als voorzitter gekend van de commissie en ik weet dat hij zeer beslagen is in heel wat dossiers in DRC, zoals bijvoorbeeld het Virungapark. Ik denk dat alle kleine beetjes bijdragen tot het behalen van resultaat.