Vraag van de heer Peter Luykx aan de vice-eersteminister en minister van Buitenlandse Zaken en Europese Zaken, belast met Beliris en de Federale Culturele Instellingen, over "het referendum in Burundi" (nr. 25502)

Vraag van Peter Luykx (N-VA): Mijnheer de minister, ondertussen is het referendum in Burundi achter de rug. Een zeer grote meerderheid, 96 % van de Burundezen, zou daaraan hebben deelgenomen. Er was ook een overgrote meerderheid die mogelijk maakt dat zittend president Nkurunziza nu tot 2034 in het pluche kan blijven zitten, dit dankzij een grondwetwijziging. Mijn vraag dateert van 15 mei, toen de uitslag van het referendum nog niet bekend was. Vandaag kennen we die wel. Ik wil mijn vragen daarom iets anders formuleren. De grondwetswijziging doet vermoeden dat de Burundese samenleving onder hoogspanning zal komen te staan en dat etnische en politieke evenwichten opnieuw in gevaar komen. Hoe ziet u de situatie in Burundi evolueren? Het regeringsstandpunt kennen wij. De oplossing voor de situatie in Burundi ligt in de betrokkenheid van en de samenwerking met een aantal internationale partners – de VN, de Afrikaanse Unie, de OostAfrikaanse Gemeenschap en de landen in de regio. Kunt u toelichten welke rol u voor die instanties ziet? Wat moet daar gebeuren? Wat kunnen we nog ondernemen? Wat kunnen zij nog ondernemen in een internationale context? Onze speciale gezant voor de Grote Meren zou naar Bujumbura reizen. Heeft deze zending plaatsgevonden? Kunt u de stand van zaken daarover geven? 

Antwoord van Minister Didier Reynders: Het referendum werd op 17 mei gehouden. Het jakamp heeft het met meer dan 73 % van de stemmen gehaald. De autoriteiten waren al lang vóór de start van de officiële campagne met de campagne begonnen. De tegenstanders en de burgers werden geïntimideerd, bedreigd en zelfs gearresteerd. Tijdens de officiële campagne heeft de oppositie nochtans demonstraties en bijeenkomsten georganiseerd. Die verliepen zonder grote incidenten en hadden veel succes bij de bevolking. Een deel van de oppositie heeft voor een boycot gekozen. Ik betreur het gebrek aan inclusiviteit en transparantie. Gisteren heb ik dit nog zeer duidelijk gezegd tijdens een publieke conferentie in aanwezigheid van commissievoorzitter Moussa Faki van de Afrikaanse Unie en de Burundese zaakgelastigde. Het is niet zomaar een referendum. Dit referendum druist immers in tegen de geest van de Arusha-akkoorden, een van de fundamenten van de stabiliteit in Burundi tot 2015. Het bedreigt ook de dialoog die door de regio wordt gefaciliteerd en die muurvast zit. Ik verwijs ook naar de EU-verklaring van 8 mei waarin Federica Mogherini namens de EU de recente ontwikkelingen betreurt en oproept om de geest en de letter van de Arusha-akkoorden na te leven. We zien dat de situatie in Burundi niet in die richting evolueert en dat geleidelijk een militair regime wordt geïnstalleerd. Dit zorgt voor veel frustratie, zelfs binnen de partij van de president. Zelfs de stabiliteit is niet gegarandeerd zoals de aanval op het dorp Ruhagarika, waarbij 26 burgers zijn gedood, aantoont. Het is essentieel dat er, naast de VN, zoveel mogelijk internationale spelers bij betrokken worden. Het voorzitterschap van de Veiligheidsraad legde op 5 april een vrij krachtige verklaring over Burundi af, hoewel men natuurlijk kan betreuren dat er geen enkele directe verwijzing naar de grondswetsherziening in stond. De Afrikaanse Unie is ook een heel belangrijke speler, die een grotere rol wil spelen in de bemiddeling. Het is van primordiaal belang dat de regio hier ook bij betrokken wordt, om extra druk te kunnen uitoefenen op de Burundese overheid. De EU heeft nagenoeg alles gedaan wat binnen haar mogelijkheden ligt. Met andere partners bestuderen we de mogelijkheid om in juni in New York een vergadering te beleggen met de partijen die de akkoorden van Arusha hebben ondertekend om ze voor hun verantwoordelijkheid te plaatsen en binnen Burundi opnieuw een dialoog op gang te brengen. Het klopt dat de East-African Community de autoriteiten in de voorbije maanden niet echt onder druk heeft gezet om loyaal deel te nemen aan de dialoog. De EAC-president Museveni moet zijn verantwoordelijkheid nu nemen, hetzij door opnieuw een initiatief te nemen, hetzij door de fakkel door te geven aan de Afrikaanse Unie en/of de VN. Zelfs in deze moeilijke omstandigheden blijven we met iedereen praten. Gezien de gespannen situatie in Burundi in de aanloop van het referendum heeft onze speciale gezant zijn bezoek aan Burundi uitgesteld, maar onze ambassade en onze diensten in Brussel blijven in contact met diverse actoren. Een bezoek van onze speciale gezant in de komende maanden wordt overwogen, maar enkel als hij met sleutelactoren ter plaatse kan praten. We zullen blijven streven naar een goede samenwerking tussen de Europese Unie en de Afrikaanse Unie met een specifieke rol voor de actoren in de regio. We proberen ook om onze rol te spelen vanuit België. Onze belangrijkste reactie ging over de mogelijke verwijdering van de geest van de Arusha-akkoorden. Die akkoorden waren de enige weg om een oorlog te vermijden. We zullen de geest van de Arushaakkoorden minstens proberen verder te zetten. Wij vrezen echter dat dit moeilijk wordt na dit referendum en de aanpassing van de grondwet.

Repliek van Peter Luykx (N-VA): Mijnheer de minister, ik dank u voor het antwoord. Volgens de oppositie en ook het Amerikaanse ministerie van Defensie heeft vóór het referendum inderdaad een moeilijk democratisch aanloopproces plaatsgevonden, waarbij zeer veel intimidatie en geweld kwam kijken. We begrijpen dat het bezoek van de speciale gezant is uitgesteld maar niet afgesteld. Ik heb ook nog een bedenking. Afrika is geen monolithisch blok. Het is een enorm continent. We moeten ons ervan bewust zijn dat in sommige Afrikaanse landen wel transities plaatsvinden. We moeten niet gaan lijden aan een soort 'afropessimisme'. Er zijn ook goede voorbeelden. Naast Rwanda en Congo, die hun inspiratie jammer genoeg misschien zouden kunnen halen in wat in Burundi gebeurt, zijn er ook goede economieën en mogelijkheden voor het continent. Het is belangrijk om ook dat in de verf te zetten, niet alleen wat slecht gaat maar ook wat goed gaat.